آیا بیمه حمل کالا برای بارهای بین ‌المللی اجباری است؟

در دنیای تجارت بین ‌المللی، هر محموله ممکن است با ریسک‌ هایی مانند تصادف، سرقت، آتش ‌سوزی، تاخیر یا آسیب ‌های ناشی از شرایط آب‌ و هوایی مواجه شود. برای یک صادر کننده یا وارد کننده، این سوال می ‌تواند تفاوت بین سودآوری و ضرر مالی فاجعه‌ بار باشد. بسیاری از کسب‌ و کارها پس از مواجهه با خسارت ‌های غیر منتظره، متوجه می‌ شوند که بدون پوشش بیمه، تمام سرمایه ‌گذاری ‌شان در معرض خطر بوده است. بنابراین، درک دقیق از قوانین بیمه در حمل و نقل بین المللی نه ‌تنها یک انتخاب هوشمندانه، بلکه یک استراتژی مدیریت ریسک ضروری در تجارت جهانی محسوب می‌ شود.

آیا بیمه حمل کالا اجباری است؟

خیر، بیمه حمل کالا از نظر قانون ایران برای بارهای بین‌ المللی اجباری نیست. البته با یک استثنا مهم: در صورتی که قرارداد تجاری یا شرایط بانکی (مانند اعتبار اسنادی) آن را الزامی کند. به عبارت دیگر، دولت ایران مستقیما خرید بیمه را برای صادرات یا واردات اجباری نکرده است، اما طرفین قرارداد یا نهادهای مالی می ‌توانند این شرط را تعیین کنند. به همین دلیل، بسیاری از صادرکنندگان فکر می ‌کنند اجباری نیست یعنی نیازی نیست، در حالی که در عمل، عدم بیمه‌ گذاری می ‌تواند منجر به از دست دادن کل محموله بدون هیچ جبرانی شود.

 قوانین ایران درباره بیمه حمل کالای بین ‌المللی

قانون تجارت جمهوری اسلامی ایران (ماده 375 به بعد) به ‌طور خاص به بیمه حمل کالا پرداخته و آن را یک قرارداد اختیاری معرفی می ‌کند. یعنی هیچ ماده ‌ای وجود ندارد که مستقیما خرید بیمه را برای صادرات یا واردات اجباری اعلام کند. با این حال، وزارت صنعت، معدن و تجارت و سازمان گمرکات در برخی موارد (به ‌ویژه در کالاهای پرریسک یا حساس) ممکن است ارائه گواهی بیمه را برای ترخیص کالا درخواست کنند. همچنین، بانک ‌های اعطای ‌کننده اعتبار اسنادی تقریبا همیشه ارائه بیمه ‌نامه را به عنوان یکی از اسناد ضروری برای پرداخت وجه در نظر می ‌گیرند. بنابراین، اگرچه قانون کلی وجود ندارد، ولی الزامات عملیاتی بیمه را تقریبا اجباری می‌ کنند. در برخی از خدمات لجستیکی مانند حمل بار با لنج از دبی به ایران شرایط بیمه بار خیلی رایج نیست اما شما می توانید از شرکت های که حمل تضمینی می دهند، خدمات مورد نیاز را دریافت کنید.

  Incoterms 2020 و نقش آن در تعیین مسئولیت بیمه

شرایط بین ‌المللی تحویل کالا (Incoterms 2020) مهم‌ ترین چارچوب جهانی برای تعیین مسئولیت‌ های طرفین در تجارت بین ‌المللی است. از جمله مسئولیت بیمه. این شرایط مشخص می‌ کنند که چه کسی باید هزینه بیمه را پرداخت کند و تا چه نقطه‌ ای ریسک خسارت بر عهده فروشنده یا خریدار است. برای مثال:

– در CIF (Cost, Insurance and Freight): فروشنده موظف است بیمه را تهیه کند.

– در FOB (Free On Board): فروشنده فقط تا بارگیری کالا در کشتی مسئول است؛ پس از آن، خریدار باید بیمه را تهیه کند.

درک صحیح این شرایط، کلید جلوگیری از سوء تفاهم‌ های گران ‌قیمت است.

 در قرارداد CIF چه کسی بیمه را پرداخت می ‌کند؟

در شرایط CIF، فروشنده (معمولا صادرکننده ایرانی) مسئولیت تهیه بیمه حمل کالا را تا مقصد تعیین ‌شده بر عهده دارد. این بیمه باید حداقل پوشش‌ های استاندارد بین ‌المللی معمولا Institute Cargo Clauses – Clause C را داشته باشد. البته، این بیمه لزوما جامع نیست و ممکن است خسارات ناشی از جنگ، تاخیر یا آسیب‌ های ظریف را پوشش ندهد. بنابراین، بسیاری از خریداران هوشمند، حتی در قراردادهای CIF، بیمه تکمیلی جداگانه‌ ای نیز تهیه می ‌کنند. نکته کلیدی این است که فروشنده باید بیمه ‌نامه را به ‌عنوان یکی از اسناد اصلی در اعتبار اسنادی ارائه دهد در غیر این صورت، بانک وجه را پرداخت نخواهد کرد.

 در شرایط FOB، آیا بیمه بر عهده خریدار است؟

بله. در قرارداد FOB (Free On Board)، فروشنده فقط تا زمانی که کالا روی کشتی (یا هواپیما/کامیون) بارگیری شود، مسئول است. از آن لحظه به بعد، تمام ریسک و هزینه ‌ها، از جمله بیمه، بر عهده خریدار است. این یعنی اگر شما به عنوان صادرکننده با شرایط FOB کار می‌ کنید، نیازی به تهیه بیمه ندارید، اما باید مراقب باشید که خریدار واقعا بیمه تهیه کرده باشد. در عمل، بسیاری از خریداران کوچک یا غیرحرفه ‌ای این کار را فراموش می‌ کنند و در صورت بروز حادثه، فروشنده را مقصر می ‌دانند. برای جلوگیری از چنین اختلافاتی، بهتر است در قرارداد به ‌صورت شفاف ذکر شود که خریدار موظف به تهیه بیمه از نقطه FOB به بعد است.

 آیا بدون بیمه می ‌توان کالا صادر کرد؟

از نظر فنی، بله مگر اینکه قرارداد یا بانک شرط بیمه را الزامی کرده باشد. اما از نظر عملی، خیر. دلیل اصلی این است که بانک ‌ها در صورت استفاده از اعتبار اسنادی، ارائه بیمه ‌نامه را جزو اسناد ضروری می ‌دانند. بدون آن، وجه پرداخت نمی ‌شود. همچنین، برخی گمرک‌ های خارجی (به‌ ویژه در اتحادیه اروپا و خلیج فارس) ممکن است درخواست گواهی بیمه کنند. علاوه بر این، آمار نشان می ‌دهد که سالانه بیش از ۵ درصد از محموله‌ های بین‌ المللی با آسیب‌ هایی مواجه می‌ شوند که بدون بیمه، جبران ‌ناپذیرند. پس هرچند اجباری نیست، ولی عملی است.

 محدودیت‌ های گمرکی و بانکی (اعتبار اسنادی)

در تجارت بین ‌المللی، اعتبار اسنادی Letter of Credit  یکی از رایج ‌ترین ابزارهای پرداخت است. بانک ‌ها برای اطمینان از انتقال امن کالا، لیستی از اسناد ضروری تعیین می ‌کنند که تقریبا همیشه شامل بیمه ‌نامه است. اگر این سند ارائه نشود، بانک وجه را به فروشنده پرداخت نخواهد کرد. حتی اگر کالا به مقصد رسیده باشد. از سوی دیگر، برخی گمرک ‌ها (مثلا در عربستان یا ترکیه) برای کالاهای خاصی مانند مواد غذایی یا شیمیایی، ارائه گواهی بیمه را برای ترخیص الزامی می ‌دانند. بنابراین، حتی اگر قانون داخلی ایران بیمه را اجباری نکرده باشد، سیستم مالی و گمرکی جهانی آن را به یک پیش‌ نیاز تبدیل کرده است.

 آمار خسارت در حمل ‌و نقل بین ‌المللی

بسیاری فکر می ‌کنند اتفاق برای من نمی ‌افتد. اما آمار چیز دیگری نشان می ‌دهد. طبق گزارش ‌های بین ‌المللی، سالانه:

– ۳.۲٪ از محموله ‌های دریایی دچار آسیب فیزیکی می ‌شوند

– ۱.۸٪ از محموله ‌های هوایی با تاخیر یا گم ‌شدن مواجه می ‌شوند 

– و بیش از ۶۰۰ میلیون دلار خسارت سالانه در جهان به دلیل عدم بیمه‌ گذاری جبران ‌ناپذیر باقی می ‌ماند. 

این اعداد نشان می ‌دهند که ریسک‌ ها نه ‌تنها واقعی، بلکه قابل ‌پیش‌ بینی هستند. بیمه حمل کالا تنها راه مقرون‌ به ‌صرفه برای انتقال این ریسک از شرکت شما به یک نهاد مالی است.

 هزینه و مراحل خرید بیمه حمل کالای بین‌ المللی

هزینه بیمه حمل کالا معمولا بین ۰.۱ تا ۰.۵ درصد از ارزش کالا متغیر است و به عواملی مانند نوع کالا، مسیر حمل، وسیله نقلیه و نوع پوشش بستگی دارد. برای تهیه بیمه، مراحل زیر را دنبال کنید:

1. ارائه فاکتور تجاری و لیست بسته‌ بندی به شرکت بیمه
2. تعیین نوع پوشش (معمولا ICC – Clause A, B یا C)
3. دریافت پیش‌فاکتور و پرداخت حق بیمه 
4. دریافت بیمه‌ نامه به ‌صورت فیزیکی یا الکترونیکی.

بسیاری از شرکت‌ های بیمه ایرانی (مانند بیمه آسیا یا البرز) همکاری مستقیم با شرکت‌ های لجستیک دارند و می ‌توانند فرآیند را در کمتر از ۲۴ ساعت تکمیل کنند.

 جمع‌ بندی

بیمه حمل کالا برای بارهای بین ‌المللی از نظر قانونی اجباری نیست، اما در عمل، یک ضرورت استراتژیک است. چه به‌ عنوان صادرکننده باشید و چه واردکننده، عدم بیمه‌ گذاری می ‌تواند شما را در معرض خسارت‌ های مالی غیرقابل جبران قرار دهد. با درک صحیح از Incoterms، همکاری با بانک‌ ها و انتخاب پوشش مناسب، می‌ توانید نه‌ تنها از سرمایه خود محافظت کنید، بلکه اعتماد طرفین تجاری خود را نیز جلب نمایید. انتخاب بهترین شرکت حمل و نقل بین المللی که معتبر است و تجربه کافی در ارائه خدمات لجستیکی دارد کمک زیادی به شما می کند تا در مسیر تجارت بین المللی موفق تر عمل کنید.